Visje ziek?

Je hoort er weinig van tijdens de ledenavonden of bakbezoeken. Maar ik vang af en toe iets op: “Opeens was mijn visje er niet meer”. Wat er gebeurd is? Geen idee. “Mijn anemoonvis deed raar en opeens gaf het de geest”. Hoe kan dat nou? “Een van mijn vissen heeft witte stipjes. Wat is dat? Kan ik het beestje gewoon laten zitten en als ik dat doe wat zijn hiervan de gevolgen?” In dit artikel gaat het over hoe je een zieke vis kunt herkennen maar ook over de weg die het visje aflegt naar ons aquarium met mogelijk daarna alle gevolgen van dien. Het is ondoenlijk om alle ziektes te bespreken. Het is ook niet de bedoeling van dit artikel om uit te leggen hoe je de ziekte kunt bestrijden. Je zult je hierin moeten verdiepen. Ook dat hoort bij je hobby. De laatste jaren komen er wel al meer producten op de markt die goed bruikbaar zijn om vissen te genezen.

In een aquariumzaak heb je goed naar het visje gekeken die je zo graag in je aquarium wilt hebben. Het beestje heeft al een lange reis achter de rug: na de vangst in de zee, verblijf in het vangstation (exporteur), verzending naar de importeur, komt het ten slotte aan in de aquariumzaak. De laatste stap is die naar jouw eigen aquarium. De omstandigheden waarin het visje de lange weg heeft afgelegd komt niet ten goede aan zijn conditie. Doorgaans zal de importeur er alles aan doen om zijn vissen in goede gezondheid af te leveren aan de winkelier. Wat er onderweg allemaal precies gebeurt, is een verhaal apart en daar ga ik nu even niet op in.

Je hebt jouw toekomstige bewoner goed bekeken. Hij ziet er prima uit. Eet goed, heeft geen ingevallen buik of troebele ogen, de huid is okay en het visje zwemt lekker rond. Dus niets houdt de koop tegen. Toch neem je een risico want je ziet niet of het visje inwendig iets mankeert. In de natuur kan een vis drager zijn van bepaalde parasieten waar zij door hun goede conditie geen last van hebben en waar de natuur zelf voor evenwicht zorgt. Maar tijdens de hele trip naar de aquariumzaak kan jouw aanstaande bewoner over een mindere conditie beschikken waardoor parasieten zich kunnen vermeerderen of waardoor het juist gevoeliger kan worden voor andere bedreigingen. Mocht een vis parasietvrij zijn dan komt het waarschijnlijk in zijn nieuwe omgeving daarmee wel in aanraking. Denk maar aan de zandbodem en het levend steen in jouw aquarium. Nu zijn het niet alleen parasieten die een bedreiging vormen. Er liggen vele andere gevaren op de loer en ik noem er zo een aantal.

Thuis gekomen ga je na de nodige handelingen het visje in het aquarium plaatsen. Wordt het met rust gelaten dan valt het met de kans op problemen wel mee. Nieuwe omgeving, ander voer, andere bewoners die willen laten weten dat zij hier de baas zijn. Stress kan sterk remmend werken op de ontwikkeling of conditie. Meestal is een nieuw ingebracht exemplaar zwakker dan het reeds aanwezige visbestand. Maar na een dag kan het geaccepteerd zijn en zwemt het lekker rond. Soms duurt het wel eens langer. Dat geldt dan ook voor zijn stress. Ook waterwaardes, temperatuurverschillen en pH kunnen invloed hebben op de gezondheid met als gevolg: een mindere conditie en dus kwetsbaar voor ziektes.

Garanties dat de vis kerngezond is heb je niet. De meeste aquarianen doen hun visje direct in het aquarium. Je neemt op dat moment niet alleen een risico voor de nieuwkomer maar ook voor de andere bewoners in je aquarium. Het kan immers drager zijn van een nog niet zichtbare ziekte. Het is verstandig om het eerst een paar weken in quarantaine te houden. Een aquarium los van het grote aquarium met een of twee stukjes steen en indien nodig een kuurtje te geven met een breed spectrum. Over een quarantaine ga ik het nu ook niet hebben, daar kunnen we het een andere keer nog wel eens over hebben. Doel van dit artikel is hoe je kunt zien wanneer een vis ziek is en wat voor ziekte het zou kunnen zijn.

Het is van belang het visje goed te blijven observeren. Doe dat regelmatig. Dat geldt overigens ook voor de overige vissen. Zwemt het goed rond, eet het goed, wordt het met rust gelaten, heeft het zijn eigen plekje gevonden? Creëer voldoende schuilhoekjes tussen of onder de stenen. Hier kunnen vissen ook tot rust komen of schuilen als ze achterna gezeten worden door een soortgenoot. Als je regelmatig naar je vissen kijkt dan zie je wanneer er een zich opeens anders gedraagt. Een aantal waarnemingen van vreemd gedrag en mogelijk ziekte zijn o.a.: het schuren, een snelle ademhaling, het intrekken van de buikvinnen, boven in het aquarium hangen of juist in een hoekje of in een holte, huidbleking, aantasting van de vinnen, vervelling bij de huid, het niet meer willen eten, het door de bak schieten of juist rusteloos of apathisch rond hangen. Allemaal factoren waarbij je direct alert moet zijn om te kijken waar dat gedrag vandaan komt.

Soms schuurt een visje aan het steen, de koralen of over de bodem. Dat wil nog niet zeggen dat het ziek is, maar het kan last hebben van bijvoorbeeld huidparasieten. Door het schuren hoopt het dat de parasiet verdwijnt. Poetsgarnalen en/of een poetsvis kunnen hierbij ook behulpzaam zijn. Die verwijderen o.a. uitwendige huid en kieuwaandoeningen. Het schuren kan echter ook een indicatie zijn dat het beestje echt ziek is. Het blijft dan voortdurend schuren en je ziet ook dat het er veel last van heeft. Zelf zie je nog weinig op de huid of vinnen.

Heel wat aquarianen zien wel een van de hierboven genoemde gedragingen maar ondernemen niet direct actie. Op een dag is, tot je eigen verbazing, het visje zo maar verdwenen. Zeer waarschijnlijk zal je er ook niets meer van terug vinden. Het hangt natuurlijk wel van de grootte van de vis af. Je hebt eigenlijk geen idee wat er is gebeurd. Vissen en allerlei ongewervelde dieren werken er aan mee om de zieke of dode vis geheel te laten verdwijnen. Bij bepaalde ziektes loop je echter een groot risico als je hier niets tegen doet.

Een ziekte kan uitwendig of inwendig zijn. Bij een uitwendige ziekte geven de kieuwen en de huid al snel een beeld van het probleem waar je mee te maken hebt. Maar er wordt wel eens te snel een conclusie getrokken over wat het is. Onderzoek kan noodzakelijk zijn om tot een juiste conclusie te komen van de aard van de ziekte. Het is mogelijk dat je te maken hebt met een bacteriële aandoening, een parasitaire infectie, virale infectie, een virus of een worminfectie om er maar een paar te noemen. Elke infectie vraagt om een eigen behandeling. Een inwendige aandoening wordt natuurlijk een moeilijke zaak, maar toch kun je aan het gedrag zien welke richting je moet zoeken. Bijvoorbeeld: een vis die niet zijn gewone zwempatroon volgt en niet in één lijn kan blijven zwemmen of van boven naar beneden schiet en andersom kan waarschijnlijk een probleem hebben met zijn zwemblaas. Daar kan het overigens nog jaren mee doorzwemmen. Maar leuk om te zien is het niet.

peperstipEén van de meest gevreesde ziekte is Witte Stip. We onderscheiden twee soorten stip. Je kunt hier te maken hebben met de koraalvissenziekte ofwel peperstip (Oodinium ocellatum) of de Grove Zeestip (Cryptocaryon irritans). De verwarring ontstaat omdat de uiterlijke verschijnselen in het beginstadium wel wat op elkaar lijken. Beide ziektes vallen onder de noemer parasitaire infecties. De eerste veroorzaakt door een flagelaat en de tweede door een ciliaat. Bij de koraalvissenziekte is het probleem dat je in eerste instantie niets ziet, hoewel het er wel is. Door de afwijkende gedragingen van je visje merk je ook dat er iets aan de hand is. Bekijk de vis niet alleen van de zijkant maar ook als het naar je toe zwemt. Zodra je bij de kieuwen heel kleine witte stipjes ziet dan moet er een rood lampje gaan branden. Je ziet een aantal stippen niet alleen bij de kieuwen maar eveneens op de huid. Je kunt er dan haast zeker van zijn dat het de koraalvissenziekte is. In eerste instantie zullen de parasieten bijna altijd eerst de kieuwen infecteren om zich daarna redelijk snel uit te breiden naar de huid en vinnen. Op een gegeven moment is het een en al stip. De vergelijking met poedersuiker is snel gemaakt. Het visje gaat schuren, heeft een snelle ademhaling, hangt boven de bodem of net onder de oppervlakte. Deze verschijnselen komen overigens ook wel bij andere ziektes voor. Witte stip is besmettelijk en als je er niets tegen doet dan is de kans redelijk groot dat andere vissen eveneens worden geïnfecteerd. Lukt het om de zieke uit je aquarium te halen dan kun je deze vis nog behandelen.

grove-stipDe Grove stip is wat gemakkelijker herkenbaar, komt het meest voor en is zeer besmettelijk. De infectie is duidelijk herkenbaar door de grove stippen op de kieuwen, de vinnen en op de huid. De veroorzaker kan een nieuw ingebrachte vis zijn. Het ene stipje op zijn bovenste vinnetje gaat wel weg denk je. Het kan echter de drager zijn van de grove stip. Zie je in de handel een visje met één witte stip op één van zijn vinnen dan is dat een goede reden om het niet aan te schaffen of zeker even te wachten om een weekje later nog eens kijken. Ook al vind je het nog zo mooi. Je ziet in eerste instantie een paar witte stipjes maar die delen zich heel snel. Al gauw ziet de vis er witachtig uit. Bij een verminderde conditie gaat dit sneller. Andere (bacteriële) infecties gaan ook hun werk doen. Je kunt hierbij denken aan troebele ogen, aantasting van de vinnen, ademhalingsproblemen en ook hier schuren tijdens het eerste stadium langs het steen of de bodem. Je kunt er overigens van uit gaan dat Cryptocaryon irritans bijna altijd latent in het aquariumwater aanwezig is en zolang er vissen rondzwemmen zal die ook (latent) aanwezig blijven. Maar ja, om alle vissen uit je aquarium te halen valt ook niet mee. Zelf heb ik, op de rode koraalklimmer en de rifwachter na, die in mijn bak niet voor stip gevoelig bleken te zijn, bijna een half jaar gewacht om weer visjes in te brengen. Gelukkig verliep alles weer zoals het hoorde.

De meeste aquarianen die een Picasso doktersvis hebben schrikken de eerste keer als ze in het aquarium gewerkt hebben en constateren dat de Picasso plotseling een aantal witte stipjes op zijn huid heeft. Gelukkig verdwijnen die weer snel. Belangrijk gegeven is dat de vis wel gezond is. Doktersvissen zijn überhaupt heel gevoelig voor stip.

Soms zie je op de vin of de huid een witte stip die geleidelijk aan groter wordt en op een echt knobbeltje lijkt. Hier is geen sprake van witte stip maar van de knobbeltjesziekte (Lymphosystis infectie) die soms ook wel, als het een grote vorm heeft aangenomen, bloemkoolziekte wordt genoemd. Het betreft hier een virusinfectie. Oorzaak kan stress zijn of overgevoeligheid van de vinnen en huid door bijvoorbeeld het toepassen van of eerder toegepaste medicatie. In eerste instantie denk je aan grove stip, maar die wordt veroorzaakt door een parasiet. Dus niet te snel conclusies trekken als je witte stippen ziet. Voor beide ziektes moet je waarschijnlijk een ander medicament gebruiken. De ziekte komt voornamelijk voor bij keizersvissen zoals Centropyge, Genicathus en doktersvissen.

zwarte-stipHebben we ook Zwarte stip? Ja zeker. Een voor ons heel bekende vis, de gele doktersvis (Zebrasoma flavescens), kan last hebben van een worminfectie van de Turbellaria (trilhaarwormpje) en dat uit zich in heel kleine zwarte stipjes. Dit komt ook voor bij de ons bekende Vossekop (Lo vulpinus). We zien dan hetzelfde gedrag als bij andere ziekteverschijnselen van onrustig naar geleidelijk aan lusteloos zwemgedrag en verbleking en aantasting van de huid. Ook hier ligt een tweede infectie dan al snel op de loer. Gelukkig kom ik deze ziekte niet zo gek veel tegen.

Bij een van je vissen constateer je een troebele slijmachtige huid, die ook lijkt los te laten en/of wazige ogen. Je ziet het snel ademhalen, buikvinnen zijn ingetrokken, is rusteloos en bevindt zich vlak boven de bodem of dicht tegen het wateroppervlak. Dit kunnen symptomen zijn van de Brooklynella hostilis parasiet. Naarmate de ziekte vordert zie je dikke witachtige slijm op het lichaam. Doorgaans begint het vanaf de kop. De parasiet vermenigvuldigt zich veel sneller dan Cryptocaryon irritans en het kan voor een snelle doodsoorzaak zorgen. Soms zelfs binnen een aantal uren of enkele dagen. Het komt o.a. regelmatig voor bij anemoonvissen en wordt daarom ook wel anemoonvisziekte genoemd. Oorzaken kunnen zijn: stress, slechte omgevingsfactoren of eenzijdige voeding. Als een anemoonvis langdurig zijn buikvinnen ingetrokken houdt dan kun je er van uitgaan dat er iets aan de hand is. De parasiet is niet direct zichtbaar zoals bij stip maar bij microscopisch onderzoek krijg je een duidelijk beeld van een ciliaire parasiet.

uronemaEen andere ciliaire parasiet is de Uronema marinum. Hierbij toont de vis kleine bloederige huidwondjes. Vooral verzwakte vissen (na transport?) zijn hier bevattelijk voor. Bijna elke vis is, volgens wetenschappers, drager van de Brooklynella; de Uronema is een vrije zwemmer die zijn “prooi” uit zoekt.

Maar als de kleine bloederige huidwondjes groter worden dan kan er ook sprake zijn een Vibrio-infectie ofwel een bacteriële infectie. We noemen dit ook wel de (rode) vlekziekte. Volgens sommige schrijvers heel besmettelijk. Eigenlijk zou je de vis goed moeten onderzoeken om de juiste oorzaak vast te stellen. Bacteriële infecties komen wel meer voor. Denk maar eens aan vinrot. Je ziet dan de uiteinden van de vinnen afbreken of weefselversterf van de rugvin en staartvin en dat kan zo ver gaan dat er nog weinig van de vinnen over is. Blijken het witte vlekjes te zijn die aangroeien dan kan je te maken hebben met de witte vlekziekte. Bij deze laatste zijn heel duidelijk de grote witte huidplekken te zien. Beginnend als kleine vlekjes op de huid en aan de onderzijde van de vinhuid. Ze groeien langzaam tot grote vlekken.

Als een vis een ziekte heeft dan kunnen, door zijn zwakte, ook andere bacteriële of parasitaire ifecties hun werk doen. Zoals de hierboven genoemde Brooklynella (nogmaals bij bijna alle vissen wel aanwezig, maar in gezondheid is er niets aan de hand) en Uronema-parasiet. We noemen dat secundaire infecties of aandoeningen. Dat maakt het onderzoek van welke ziekte het visje heeft des te moeilijker.

Het komt voor dat één van je vissen een groot of uitpuilend oog (exophtalmus) heeft. Het kan een beschadiging zijn en die zal ook kunnen genezen. Het kan goed zijn dat de veroorzaker een bacteriële infectie of een inwendige schimmelinfectie is. Zelfs beide ogen kunnen dan worden aangetast. We noemen het ook wel een gasoog omdat zich gas vormt in de ruimte achter het oog. In het beginstadium zie je er dus weinig van. Maar opeens valt het op dat het oog wel erg groot wordt. Zelf heb ik het bij één van mijn geeloogborsteltand doktersvis (Ctenocheatus strigosus) ervaren. Eén oog werd al groter en door de gasvorming gebeurde het dat zelfs het hele oog naar buiten werd gedrukt. De borsteltand overleefde het dus niet. Het is een licht besmettelijke ziekte en het beste is dat de vis wordt verwijderd.

Als laatste noem ik de gatenziekte (Hexamita) omdat ik die ooit bij één van mijn oude volwassen Picasso doktersvis heb geconstateerd. Overigens kunnen jonge vissen dit ook krijgen. Uitgaande van een goede waterkwaliteit, goede voeding en geen stressfactoren kan de oorzaak gelegen zijn in het aanwezig zijn van de inwendige parasiet Hexamita, waarbij ook hier secundaire infecties zeker een rol kunnen gaan spelen. Na verloop van tijd zag je bij mijn Picasso achter de ogen verbleking ontstaan, ze werd trager en had af en toe witte ontlasting. Op een gegeven moment zie je bepaalde delen van de huid invallen als ware het kleine putjes of gaten. Jammer, want je hebt liever een puntgave fel blauw gekleurde Picasso. Een andere oorzaak zou het gebrek aan algenvoeding in welke vorm dan ook kunnen zijn. Deze ziekte komt o.a. voor bij keizersvissen, waaronder dwergkeizers en doktersvissen.

Tot slot nog het volgende. In dit artikel heb ik een beeld willen scheppen van de meest voorkomende ziektes. Gelukkig zijn er inmiddels heel wat middelen op de markt gekomen om die te bestrijden. Laat je goed voorlichten en vraag bij leden van de vereniging wie wel eens een bepaald middel gebruikt heeft. Veel medicamenten bevatten koper en daar kunnen de ongewervelde dieren zoals koralen, leders, garnalen , oren enz. niet tegen. Wel weet ik dat bepaalde middelen in de loop van 2014, wegens resistentie bij de dieren niet meer in de handel aangeboden mogen worden. We komen daar nog wel een keer op terug.

Ik hoop dat je van alle hierboven genoemde ziektes er niet eentje zal tegen komen.

Ian Kerkhof

Informatie uit:

  • Ziekten bij tropische zeevissen, Bassleer,
  • artikelen uit Het Zeeaquarium (NBBZ),
  • Ons Zeeaquarium,
  • Het tropisch zeeaquarium, Klumpers,
  • Tropisch Zeewateraquarium van Frank de Graaf en
  • Internetartikelen.
Ga naar boven